شایعه
هرگاه مسالهاى مهم در جامعه باشد و يا بروز کند،
اما نسبت به آنها ابهام و پوشيدگى ايجاد شود و اخبار آن به درستى و صادقانه مطرح
نشود، اهميت و ابهام افکار عمومى را وادار مىکند که جوينده حقيقت و اطلاعات
باشند، سپس فرصتى ايجاد مىشود تا فرصتطلبان و عنادورزان از آن بهره گيرند، لذا
به طور عمده علت شايعه بىاطلاعى مردمان از وقايع ملموس است علاوه بر اينکه در همه
بحرانها شايعه وجود دارد يا بوجود مىآيد.4
راه مقابله با شايعه
“راه مقابله با شايعه عبارتنداز:
1- پيشگيري: قبل از شيوع هر شايعهاى بايد خطرات و پيامدهاى
شايعه را براى مردم تشريح کرد. شايعه وباى خطرناکى است که به شدت و سرعت از يکى به
ديگرى منتقل مىشود. و افراد، گروهها، جوامع و حتى کشورهاى مختلف را تحت تاثير
شگرف خود قرار مىدهد. در آيات و احاديث متعدد هم نسبت به انجام غيبت، داشتن سوء
ظن و پرگويى هشدار داده شده است. پس در جامعه اسلامى مردم بايد به دنبال حرف و
مطلب مستند و موثق باشند . روزنامهها نيز از درج اخبار بدون منبع و به نقل از
“محافل خبري” يا “افراد مطلع” بايد خوددارى نمايند تا جامعه از خطر شايعه مصون
ماند.
2- درمان: چنانچه
شايعهاى فراگير شد، بايد اقدامات ذيل به عمل آيد:
1-2) شناسايى منابع
و افراد شايعهساز.
2-2) بىاعتبار کردن منبع و کشف هويت آنان براى مردم.
3-2) دادن اطلاعات صحيح به مردمى که تحت تاثير
شايعه قرار گرفتهاند (جامعه هدف.)
4-2) ناديده انگاشتن شايعات ضعيف و پاسخ غيرمستقيم
به آن. مثلا نشان دادن تصوير زنده فردى که شايعه قتل وى منتشر شده است.
5-2) پاسخ شايعه با شايعه (که درجنگهاى روانى عليه دشمن به
کار بسته مىشود.)
براى کنترل و درمان هرچه بهتر شايعات مناسب است که مرکزى
تحت عنوان مرکز مطالعات شايعه يا “شايعهسنجي” در کشور ايجاد شود تا به تحقيقات
علمى و آمارى اين موضوع و ارائه راههاى درمان شايعات بپردازند. آموزشهاى عمومى نيز
جزئى از شرح وظايف اين مرکز مىتواند باشد.”.5
روانشناسى شايعه
“مطالعات روانشناسى نشان مىدهد که افکار عمومى بر انسان
تاثير مىگذارد. در اينجا من صرفا عکسالعمل فرد در مقابل ديگر اعضاى گروه را به
ويژه در موقعيتى که به لحاظ اجتماعى مهم است - در نظر مىگيرم. دکتر برنارد هارت
وجود يک گروه يا ذهن جمعى را در مطالعه جالبش در مورد روانشناسى شايعه، به صراحت
رد کرد و بيان نمود ما يک روانشناسى اجتماعى و يک روانشناسى فردى نداريم. روانشناسى
اجتماعى همان روانشناسى يک فرد در محيط ويژه - يعنى در حضور ديگر افراد گروه
است. به هرحال تجربه شخصى من درباره وضعيت اجتماعى شايعاتى که در طول زلزله منتشر
شد، مرا به اين نظر راهنمايى کرد که يک قسم ذهن گروهى که تعيينکننده افکار و فعاليتهاى
فردى به طرق گوناگون است، وجود دارد. دکتر هارت سعى مىکند پديده شايعه را به
وسيله بررسى ابهامات تبيين کند. البته واژه ابهام را در معناى وسيع و نسبتا عمومى
آن استفاده مىکند. او معتقد است شايعه يک پديده اجتماعى
است، اما فرد در ارزيابىاش عامل اجتماعى خاصى را که در انتشار شايعه موثر باشد،
نمىيابد. به نظر من اگر بحث به صورت زير ارائه مىگردد بهتر است اولا ماهيت
شرايطى که شايعه به عنوان عکسالعملى در برابر آن عمل مىکند بررسى گردد، ثانيا
خصايص خود اين واکنش مورد بحث قرار گيرد، ثالثا عواملى که ماهيت و خصايص اين
واکنش، يعنى عوامل تعيين کننده اين واکنش را تعيين مىکند مورد بررسى قرار گيرد.
من ادعا نمىکنم که مباحثم دقيق است، ولى سعى مىکنم فقط نکات اصلى و آشکارتر را
بيان کنم”.6
شرايطى که باعث مىشود شايعه منتشر گردد
“شرايط نوعى و مثالى که به انتشار شايعه کمک مىکند شامل
موارد ذيل است:
الف - شرايطى که در آن يک اختلال احساسى و هيجانى بوجود
آيد.
ب - شرايط اختصاصى و غيرمتداول باشد.
ج - افراد در آن شرايط با مسائل ناشناختهاى مواجه شوند.
د- شرايط، عوامل ناشناختهاى را در بر گيرد.
ه-- شرايط به يک گروه ذينفع مرتبط باشد.”7
انواع شايعه
“لازم به ذکر است که باتوجه به آسيبپذيرى شديد جامعه ما
نسبت به رواج شايعات و تلاش فراوان دشمن در ترويج شايعههاى سياسي، اقتصادي،
امنيتى و اجتماعى در جامعه و تخريب سلامت و تعادل روانى مردم، جا دارد که
دستگاههاى علمي، فرهنگى و تبليغاتى کشور سرمايهگذارى بيشترى در اين راستا انجام
دهند. يعنى ضمن تجربه و تحليل علمى شايعات و ريشههاى آنها به تشريح عواقب شايعهسازى
و ترويج آن براى مردم بپردازند.”8
“انواع شايعه
1) شايعات - ترس:
بخشى از شايعات به منظور ايجاد ترس و وحشت و نگرانى در جامعه
توليد و پخش مىشوند. مثلا در سال 1370ه-.ش. شايعهاى در شهرها و روستاهاى دور
افتاده هند رواج يافت که : “باندهاى خاصى براى ربودن بچهها از خيابانها به وجود
آمده است”.
ضمنا شايع شد که منظور از اين اقدام، فروش بچهها به
بانکهاى خون يا فروش اعضاى بدن آنها و به کارگيرى آنها در باندهاى دزدى و گدايى
است. در پى رواج اين شايعه در دل پدران و مادران ترس عجيبى مستولى شد، تا آنجا که
علىرغم انکار رسمى موضوع از سوى مسئولان امر ولى آنها از اعزام فرزندان خود به
مدارس اجتناب ورزيدند.
ضمنا افراد زيادى به تهمت بچهدزدى و بدون هيچ محاکمه و
تحقيقى توسط مردم اعدام شدند.
2) شايعه - بدبيني:
منظور از شايعه ترويج بدبينى و آزار و اذيت نسبت به اشخاص
يا گروههاى محبوب يا مقتدر در جامعه است.
مثلا: شايعاتى که عليه پيامبر اکرم صلىالله
عليه و آله در صدر اسلام منتشر مىشد و نسبت شاعر بودن به آن حضرت مىدادند (سوره
ياسين: آيه 69.)
همچنين شايعه جنگ قدرت در ايران که بارها از سوى دشمنان
انقلاب مطرح شده است. مثلا در سال 1372 شايعاتى مبنى بر حمله
به منزل حضرت امام(ره) و کشته شدن 20 نفر در بيت ايشان در غرب انتشار يافت که
علت آن را نزاع بر سر کسب قدرت بين رهبران کشور ذکر کردند!
البته روزنامه واشنگتن تايمز در 19/3/93 منبع اين خبر را
دفتر ابوالحسن بنىصدر در پاريس اعلام کرد و با استناد به پخش سخنرانى حضرت
امام(ره) از تلويزيون به تکذيب آن پرداخت.
3) شايعه تفرقهافکن
اين شايعه بر مبناى اصل “تفرقه بيانداز و حکومت کن” يا
“فرق تسد” استوار است.
و با هدف ايجاد اختلاف در بين فرمانده و سربازان و يا بين
دو همسر يادو طايفه و گروه و امثال آن توليد و پخش مىشود.
مثلا: پس از اشغال منطقه غزه توسط صهيونيستها
در سال 1366 شايع شد که مسيحيان از حاکمان اشغالگر خواستهاند که مسجد بزرگ غزه به
کليسا تبديل شود.
هدف از اين شايعه ايجاد شکاف در وحدت ملى فلسطينيان از
طريق تحريک احساسات دينى بود.
4) شايعه فريب:
اين شايعه همچون پردهاى از دود است که براى پنهانسازى
اهداف واقعى دشمن استفاده مىشود. مثلا در تاريخ 8/6/1941 وزير تبليغات آلمان دکتر
گوبلز ضمن چاپ مقالهاى درخصوص جزيره کريت به طور ضمنى اشاره کرد که ارتش آلمان
در ابتدا قصد حمله به انگلستان را دارد و سپس روسيه، در حالى که نقشه اصلى بر
مبناى هجوم به مسکو بود!
5) شايعه اقتصادي
هدف از شايعه ايجاد حالتى از نگرانى و ترس در بازار مالى
يا اوضاع اقتصادى کشور به ويژه در زمان بحرانها و جنگهاست.
مثلا: در آمريکا شايعاتى پيرامون توليدات
رستورانهاى مک دونالد ظاهر شد که مىگفت: اين رستورانها به محتواى ساندويچهاى خود
کرمهايى اضافه مىکند تا پروتئين آنها افزايش يابد. در پى اين شايعه تعداد زيادى
از مردم به علت سلامتى خود از خريد اين توليدات خوددارى کردند و مديريت اين
رستورانها را مجبور به صرف هزاران دلار نمود تا بر اين شايعه ويرانگر سيطره يابد.
6- شايعه ناموسي:
اين شايعه در پى جدايى بين زن و شوهر و هتک حرمت افراد از
طريق بدنام کردن يکى از همسران است که به آن قذف گفته مىشود. مثلا حادثه افک که
در آيات 20-10 سوره نور نقل شده است در خصوص يکى از اين شايعات است. در شان نزول
اين آيات مفسران گفتهاند که يکى از همسران پيامبر اکرم صلىالله عليه و آله مورد
تهمت ناموسى قرار مىگيرد (در برخى کتابها نام اين زن را ما ريه قبطيه و در کتب
اهلسنت عايشه ذکر کردهاند.)
مسلمانان از اين مساله سخت ناراحت مىشوند تا آن که اين
آيات نازل مىشود. در اين آيات مومنانى که فريب اين تهمت را خورده و تحت تاثير
قرار گرفتند، مورد سرزنش واقع مىشوند و خداوند متعال مىفرمايد: چرا هنگامى که
اين (تهمت) را شنيديد، مردان و زنان با ايمان نسبت به خود (وکسى که همچون خود آنها
بود) گمان خير نبردند؟ چرا نگفتيد که اين دروغى بزرگ و آشکار است؟
چرا چهار شاهد براى آن نياوردند؟ اکنون که چنين گواهانى
نياوردند، آنان در پيشگاه خدا دروغگو هستند.”9
منابع و مآخذ:
1- شايعه و افکار عمومى / وارن اي. پيترسن و نئول پي. گيست /
ترجمه: عبدالرضا خليلي
2- شايعهسازى و راههاى مقابله با آن
n/article/www.ilamtoday?=article.asp48
.com//:http
3- زلزله شايعه / يکشنبه 17 خرداد 1383 منبع: همشهرى نوشته:
جي.پراساد / ترجمه: عبدالرضاخليلي
4- يحيايى ايلهاى - فصلنامه تحقيقات روابط عمومى - مقاله
مديريت بحران
5- شايعهسازى و راههاى مقابله با آن
n/article/www.ilamatody?=article.asp48
.com//:http
6- زلزله شايعه / يکشنبه 17 خرداد 1383 منبع: همشهرى نوشته:
جي.پراساد / ترجمه: عبدالرضا خليلي
7- زلزله شايعه / يکشنبه 17 خرداد 1383 منبع: همشهرى نوشته:
جي.پراساد / ترجمه: عبدالرضا خليلي
8- شايعهسازى و راههاى مقابله با آن
n/article/www.ilamtody?=article.asp48
.com//:http
9- شايعهسازى و راههاى مقابله با آن
n/article/www.ilamtoday?=article.asp48
